Nr lekcji

Temat lekcji

Uczeń na ocenę:

dopuszczający

dostateczny

dobry

bardzo dobry

Dział 1 - Powitanie biologii

1.

Historia i współczesność biologii

• wymienia nazwy dziedzin biologii, • podaje zakres badań pięciu dziedzin biologii.

• wskazuje ważne etapy w roz­woju biologii jako nauki.

• określa znaczenie najnow­szych odkryć biologii i medy­cyny.

• wskazuje zadania stojące przed biologią w XXI wieku.

2.

Źródła wiedzy biologicznej

• określa podstawowe zasady prowadzenia doświadczeń, • wskazuje kolejne etapy do­świadczenia potwierdzające­go np., że światło jest roślinom niezbędne do życia.

• wskazuje etapy planowania doświadczeń zgodnie z zasa­dami metodologii biologii, • proponuje proste doświad­czenie sprawdzające podaną przez siebie hipotezę.

• podaje znaczenie podstawo­wych pojęć związanych z tworzeniem wiedzy biolo­gicznej.

• omawia na samodzielnie wy­branych przykładach etapy planowania i prowadzenia doświadczeń.

3.

Obserwacje organizmów

• nazywa obiekty, które mogą być przedmiotem obserwacji, • określa kolejne czynności podczas obserwacji z uży­ciem lupy, mikroskopu, binokularu.

• wskazuje przyrządy umożli­wiające obserwację wybra­nych obiektów przyrodniczych.

• przedstawia zasady przygoto­wywania preparatu mikrosko­powego.

• wskazuje możliwości barwie­nia preparatów mikroskopo­wych.

4.

Klasyfikacja organizmów

• wymienia charakterystyczne cechy dla danego gatunku.

• wyjaśnia znaczenie klasyfika­cji organizmów.

• uzasadnia konieczność two­rzenia nazw gatunkowych dla nowo poznanych organi­zmów.

• prezentuje dokonania Karola Linneusza i Karola Darwina.

5.

Liczba gatunków na Ziemi

• wyjaśnia, co to jest biosfera.

• podaje prawdopodobne przyczyny wymierania gatun­ków żyjących na Ziemi przed milionami lat.

• wskazuje miejsca na kuli ziemskiej, gdzie występuje największa różnorodność ga­tunkowa, • uzasadnia znaczenie ochrony różnorodności biologicznej.

• wskazuje powody, dla któ­rych jest ważna wiedza o liczbie gatunków żyjących na Ziemi.

6.

Oznaczanie organizmów

• rozpoznaje za pomocą kluczy i atlasów pięć organizmów roślinnych i zwierzęcych.

• podaje charakterystyczne ce­chy organizmów zaliczanych do jednego rodzaju, np. ko­niczyna, dąb lub pies.

• podaje zasady oznaczania or­ganizmów za pomocą atla­sów i kluczy.

• określa znaczenie oznaczania organizmów.

7.

Organizmy, komórki, geny

• wyjaśnia, czym jest komórka, • podaje przykłady komórek budujących organizmy.

• rozpoznaje na rysunkach i schematach podstawowe struktury komórkowe oraz podaje ich nazwy.

• podaje funkcje podstawo­wych struktur komórkowych.

• określa rolę genów występu­jących w komórce.

8.

Ewolucja organizmów

• wskazuje dowody świadczą­ce o ewolucji.

• wyjaśnia, co to jest ewolucja.

• omawia etapy przebiegu ewolucji.

• określa stopień pokrewień­stwa między wybranymi gru­pami organizmów.

9.

Pięć królestw organizmów

• wymienia nazwy królestw grupujących organizmy kuli ziemskiej.

• podaje charakterystyczne ce­chy organizmów zaliczanych do poszczególnych królestw.

• wskazuje drogi rozwoju ewo­lucyjnego królestw organi­zmów.

• uzasadnia, że podział organi­zmów na królestwa jest przy­jętą w danej chwili umową, która ulegała i będzie ulegać zmianom.

Dział II - Jedność i różnorodność organizmów

10.

Sposoby odżywiania się organizmów

• określa, czym jest odżywia­nie, • nazywa sposób odżywiania się wybranych przez siebie organizmów.

• wykazuje różnice między od­żywianiem się samożywnym i cudzożywnym.

• omawia przebieg procesu fo­tosyntezy.

• wskazuje różnorodność odży­wiania się wśród organizmów cudzożywnych.

11.

Sposoby oddychania organizmów

• określa, czym jest oddycha­nie, • nazywa sposób oddychania wybranych przez siebie orga­nizmów.

• wskazuje przykłady organi­zmów oddychających w róż­ny sposób, • podaje przykłady wykorzysta­nia energii w organizmie.

• wykazuje różnice w wymia­nie gazowej roślin i zwierząt.

• porównuje oddychanie tleno­we i beztlenowe.

12.

Sposoby rozmnażania się or­ganizmów

• określa, czym jest rozmnaża­nie, • nazywa sposób rozmnażania się wybranych przez siebie organizmów.

• podaje przykłady rozmnaża­nia płciowego i bezpłciowego organizmów.

• uzasadnia, że rozmnażanie płciowe daje większą możli­wość zmienności organi­zmów niż rozmnażanie bezpłciowe.

• uzasadnia wpływ rozmnaża­nia płciowego na ewolucję organizmów.

13.

Różnorodne, a jednak takie same

• wymienia czynności życiowe organizmów, • podaje podstawową charak­terystykę czynności życio­wych organizmów.

• charakteryzuje czynności ży­ciowe organizmów na wybra­nych przykładach, • wskazuje różnice między or­ganizmami jednokomórko­wymi a tkankowymi.

• omawia różnice dotyczące budowy i czynności życio­wych organizmów jednoko­mórkowych i tkankowych.

• uzasadnia, że organizmy -mimo różnic w przebiegu czynności życiowych - są do siebie podobne.

4 Dział III - Od bakterii do roślin

14.

Bakterie

• wskazuje środowiska życia bakterii.

• określa rolę bakterii w przyro­dzie i życiu człowieka.

• omawia czynności życiowe bakterii.

• uzasadnia ważną rolę bakterii jako destruentów.

15.

Wirusy i priony

• wskazuje choroby wywoły­wane przez .wirusy.

• wymienia charakterystyczne cechy wirusów.

• uzasadnia nieskuteczność le­czenia chorób wirusowych antybiotykami.

• podaje charakterystykę cho­rób prionowych.

16.

Grzyby i porosty

• wymienia charakterystyczne cechy grzybów, • określa, czym jest porost.

• wskazuje możliwość wyko­rzystania skali porostowej do określenia stopnia skażenia środowiska.

• omawia czynności życiowe grzybów.

• uzasadnia możliwości wyko­rzystania skali porostowej do określenia stopnia skażenia środowiska.

17.

Rola grzybów w przyrodzie

• wymienia organizmy zalicza­ne do destruentów, • podaje, korzystając z atlasów i kluczy, przykłady grzybów jadalnych, trujących i nieja­dalnych.

• podaje sposoby odżywiania się grzybów, • wskazuje rolę destruentów w przyrodzie.

• omawia rolę grzybów w roz­kładzie materii organicznej, • charakteryzuje grzyby jako pasożyty.

• nazywa różne formy współży­cia grzybów z innymi organi­zmami i podaje stosowne przykłady.

18.

Glony

• wymienia nazwy królestw, do których są zaliczane glony, • podaje znaczenie glonów w przyrodzie i życiu człowie­ka.

• wskazuje różnice między glo­nem jednokomórkowym, kolonijnym i wielokomórko­wym oraz podaje odpowied­nie przykłady organizmów.

• omawia czynności życiowe glonów.

• uzasadnia przynależność glo­nów do różnych królestw.

19.

Rośliny zarodnikowe

• podaje przykłady roślin za­rodnikowych, • określa rolę roślin zarodniko­wych w przyrodzie.

• wykazuje zależność rozmna­żania płciowego roślin zarod­nikowych od obecności wody w środowisku ze­wnętrznym.

• podaje charakterystyczne ce­chy roślin zarodnikowych.

• przedstawia rozmnażanie się roślin zarodnikowych, • wskazuje cechy różniące mszaki, paprocie, skrzypy i widłaki.

20.

Rośliny nagozalążkowe

• wskazuje na ilustracjach i okazach naturalnych kwia­tostany męskie i żeńskie ro­ślin nagozalążkowych, • rozpoznaje pospolite rośliny nagozalążkowe za pomocą atlasów i kluczy.

• wskazuje przystosowania kwiatów nagozalążkowych do wiatropylności i nasion do wiatrosiewności, • wskazuje na mapie świata rozmieszczenie roślin nagoza­lążkowych.

• określa rolę kwiatostanów w powstawaniu zalążka i na­sienia, • przedstawia zmiany zacho­dzące w kwiecie po zapłod­nieniu.

• omawia rozmnażanie płcio­we roślin nagozalążkowych w świetle uniezależnienia za­płodnienia od obecności wo­dy w środowisku, • uzasadnia, że nasiona pomo­gły skolonizować nagonasien-nym nowe terytoria.

21.

Rośliny okrytozalążkowe

• wskazuje części kwiatu rośli­ny okrytozalążkowej, • rozpoznaje pospolite rośliny okrytozalążkowe za pomocą atlasów i kluczy.

• przedstawia związek budowy kwiatu ze sposobem zapyla­nia i powiązanie budowy owocu ze sposobem rozsie­wania nasion.

• opisuje budowę kwiatu i wskazuje rolę poszczegól­nych części w zapyleniu, • wskazuje etapy przekształca­nia kwiatu po zapłodnieniu, powstawania nasion i owo­ców.

• omawia przebieg procesu rozmnażania się roślin okry­tozalążkowych.

22.

Znaczenie okrytozalążkowych na Ziemi

• wskazuje cechy roślin okryto­zalążkowych, które pozwoliły im zdominować współczesną florę świata.

• wyjaśnia różnice między stra­tegiami życiowymi roślin drzewiastych i zielnych.

• wykazuje różnice w rozmna­żaniu się roślin nago- i okry­tozalążkowych oraz omawia ich konsekwencje.

• omawia tendencje ewolucyj­ne świata roślin lądowych, wskazując na postępujące uniezależnienie procesu roz­mnażania od obecności wo­dy w środowisku zewnętrznym.

23.

Budowa wewnętrzna rośliny

• wymienia rodzaje tkanek ro­ślinnych, • rozpoznaje na ilustracjach tkanki roślinne.

• podaje podstawowe funkcje poszczególnych tkanek roślin­nych.

• wskazuje występowanie tka­nek na schemacie organów rośliny.

• wykazuje związek budowy tkanki z pełnioną funkcją.

24.

Związek budowy rośliny z jej funkcją

• wskazuje i nazywa organy ro­śliny.

• podaje podstawową funkcję poszczególnych organów ro­ślinnych.

• podaje przykłady przekształ­ceń organów roślin związa­nych z pełnioną funkcją.

• uzasadnia związek anato­micznej i tkankowej budowy organu z pełnioną funkcją.

Dział IV - Niezwykły świat zwierząt

25.

Gąbki, parzydełkowce, płazińce i nicienie

• określa środowisko życia gą­bek, parzydełkowców, płazińców i nicieni, • rozpoznaje na ilustracjach or­ganizmy zaliczane do parzy­dełkowców, płazińców, nicieni.

• wskazuje cechy umożliwiają­ce tasiemcowi pasożytnictwo.

• omawia wybrane czynności życiowe parzydełkowców, płazińców i nicieni.

• omawia cechy wspólne i róż­niące parzydełkowców, • podaje przykłady zwierząt o symetrii promienistej i dwubocznej, uzasadniając swój wybór.

26.

Pierścienice i mięczaki

• rozpoznaje na ilustracjach or­ganizmy zaliczane do pier­ścienic i mięczaków oraz wskazuje środowisko ich ży­cia.

• podaje przystosowania dżdżownicy do życia w gle­bie, • podaje charakterystyczne ce­chy mięczaków.

• wykazuje zależność między budową a środowiskiem ży­cia dżdżownicy, • omawia charakterystyczne cechy mięczaków.

• uzasadnia pożyteczną rolę dżdżownic w przyrodzie.

27.

Stawonogi

• rozpoznaje na ilustracjach or­ganizmy zaliczane do stawo­nogów, • podaje podstawową charak­terystykę poszczególnych gro­mad stawonogów.

• wskazuje przystosowania w budowie stawonogów do trybu życia.

• wykazuje na wybranych przy­kładach zależność budowy owadów z ich trybem życia, • omawia różnice w rozwoju owadów na wybranych przy­kładach.

• charakteryzuje czynności ży­ciowe wybranych przedstawi­cieli gromad stawonogów.

28.

Ryby

• wskazuje cechy ryby przysto­sowujące ją do życia w wo­dzie, • rozpoznaje pospolite gatunki ryb wód słodkich i słonych.

• podaje przykłady ryb opieku­jących się potomstwem i ryb wędrujących na tarliska.

• omawia związek budowy ry­by z trybem jej życia.

• charakteryzuje wybrane czynności życiowe ryb.

29.

Płazy i gady

• rozpoznaje na rysunkach i zdjęciach pospolite płazy i gady.

• wskazuje przystosowania ża­by do życia w wodzie i na lą­dzie, • omawia przystosowania ga­dów do życia na lądzie.

• wykazuje zależność płazów od środowiska wodnego na przykładzie rozmnażania się, • omawia czynności życiowe gadów.

• wykazuje różnice w sposobie rozmnażania i rozwoju pła­zów i gadów.

30.

Ptaki

• wskazuje przystosowania pta­ków w budowie zewnętrznej do ich trybu życia, • rozpoznaje na ilustracjach pospolite gatunki ptaków za pomocą kluczy.

• podaje różnice między gniazdownikiem a zagniazdownikiem.

• omawia wybrane czynności życiowe ptaków.

• wykazuje, na wybranych przykładach, różnorodność i jedność ptaków w obrębie gromady.

31.

Ssaki

• wskazuje przystosowania ssa­ków w budowie zewnętrznej do trybu życia, • wyjaśnia, co to jest stałocieplność.

• wskazuje miejsca występowa­nia ssaków na kuli ziemskiej.

• omawia wybrane czynności życiowe ssaków.

• wykazuje, na wybranych przykładach, różnorodność i jedność ssaków w obrębie ; gromady.

32.

Pochodzenie człowieka

• wskazuje cechy łączące czło­wieka ze światem zwierząt, • wyróżnia swoiste cechy ludz­kie.

• określa stanowisko człowieka w przyrodzie.

• uzasadnia powstanie odmia­ny białej, żółtej i czarnej w obrębie gatunku człowiek rozumny.

• podaje krótką charakterystykę przodków człowieka rozum­nego, • wskazuje główne kierunki rozprzestrzeniania się rodzaju człowiek z Afryki.

Nr lekcji

Temat lekcji

Uczeń na ocenę:

dopuszczający

dostateczny

dobry

bardzo dobry

Dział I- Funkcjonowanie organizmu człowieka

1.

Organizm człowieka jako układ układów

• określa rolę poszczególnych układów budujących orga­nizm człowieka.

• wskazuje hierarchiczną struk­turę organizmu - komórka, tkanka, narząd, układ narzą­dów.

• wskazuje na modelu, planszy układy człowieka.

• wymienia narządy budujące poszczególne układy organi­zmu człowieka.

2.

Tkanki organizmu człowieka

• podaje rolę poszczególnych tkanek.

• rozpoznaje na rysunkach tkanki budujące organizm człowieka i podaje ich nazwy.

• rozpoznaje na preparatach mikroskopowych rodzaje tka­nek budujących organizm człowieka.

• uzasadnia związek budowy tkanki z pełnioną funkcją.

3.

Skóra

• podaje podstawowe funkcje skóry, • omawia na planszy budowę skóry człowieka.

• określa rolę gruczołów znaj­dujących się w skórze.

• omawia budowę skóry.

• uzasadnia związek budowy skóry z pełnioną funkcją.

4.

Szkielet

• wymienia funkcje szkieletu, • przedstawia budowę fizyczną kości na własnym rysunku, • wskazuje na modelu szkieletu człowieka rodzaje połączeń kości.

• wymienia elementy składowe szkieletu człowieka, • omawia budowę i funkcjono­wanie stawu.

• rozpoznaje na planszy tkanki budujące układ kostny czło­wieka i podaje ich nazwy, • podaje charakterystyczne ce­chy tkanek budujących układ kostny człowieka.

• wyjaśnia związek budowy fizycznej i chemicznej kości z pełnioną funkcją, • dokonuje podziału kości we­dług kształtu i wielkości, ko­rzystając z modelu szkieletu człowieka lub planszy.

5.

Mięśnie

• określa rolę układu mięśnio­wego w organizmie.

• wymienia rodzaje tkanki mię­śniowej budującej mięśnie w organizmie człowieka.

• wskazuje główne mięśnie or­ganizmu człowieka,

• uzasadnia, że budowa mięśni jest przystosowaniem do peł­nionej funkcji, • wyjaśnia istotę pracy mięśni.

6.

Układ pokarmowy

• wymienia nazwy związków pobieranych przez człowieka z otoczenia, • określa rolę układu pokarmo­wego.

• wymienia odcinki przewodu pokarmowego i podaje ich funkcje w trawieniu pokar­mów.

• omawia różne funkcje watro-by.

• wykazuje związek budowy poszczególnych odcinków przewodu pokarmowego z pełnioną funkcją.

7.

Układ oddechowy

• określa funkcje układu odde­chowego, • wskazuje na planszy poszcze­gólne narządy układu odde­chowego.

• podaje rolę poszczególnych odcinków układu oddecho­wego.

• planuje doświadczenie wyka­zujące, że skład powietrza wdychanego i wydychanego jest różny.

• wykazuje związek budowy narządów układu oddecho­wego z pełnionymi funkcja­mi, • wyjaśnia mechanizm wdechu i wydechu.

8.

Układ wydalniczy

• wskazuje drogi, którymi są wydalane z organizmu szko­dliwe produkty przemiany materii, • określa rolę układu wydalni-czego człowieka.

• podaje rolę poszczególnych odcinków układu wydalni-czego.

• wykazuje znaczenie dializy w podtrzymywaniu życia.

• wykazuje związek budowy narządów układu wydalni-czego człowieka z pełnioną funkcją, • omawia proces filtracji krwi.

Dział II - Integracja działania organizmu

9.

Krew i limfa

• określa podstawowe zadania krwi, • analizuje wynik badania mor­fologicznego krwi na podsta­wie podanej normy.

• podaje funkcje poszczegól­nych składników krwi, • podaje skład limfy.

• rozpoznaje na preparatach mikroskopowych składniki morfotyczne krwi, • podaje skład krwi zdrowego człowieka, • określa rolę limfy w organi­zmie człowieka.

• omawia proces krzepnięcia krwi.

10.

Serce

• wskazuje na planszy serce i określa jego położenie, • przedstawia sposoby badania tętna i ciśnienia krwi.

• podaje właściwości tkanki mięśniowej budującej serce, • omawia budowę serca.

• omawia fazy pracy serca.

• interpretuje wyniki badania tętna i ciśnienia krwi.

11.

Naczynia krwionośne

• podaje podstawowe funkcje układu krwionośnego, • wymienia rodzaje naczyń krwionośnych występujących w organizmie człowieka.

• wskazuje na planszy tętnice i żyły oraz określa kierunek przepływu krwi w tych na­czyniach krwionośnych.

• porównuje budowę żyły i tęt­nicy, • określa rolę małego i dużego obiegu krwi.

• omawia budowę i funkcje naczyń krwionośnych, • podaje zasady krążenia krwi w małym i dużym obiegu.

12.

Układ odpornościowy

• podaje podstawowe funkcje układu odpornościowego.

• przedstawia elementy składo­we układu odpornościowego.

• określa zakres badań immu­nologii.

• wyjaśnia podstawowe pojęcia z zakresu immunologii.

13.

Odporność

• wyjaśnia różnice między szczepionką a surowicą.

• określa rodzaje odporności organizmu.

• omawia typowy przebieg re­akcji odpornościowej.

• wskazuje przejawy błędów w działaniu układu odporno­ściowego.

14.

Hormony

• wyjaśnia, czym jest hormon, • wskazuje na planszy położe­nie gruczołów wydzielania wewnętrznego człowieka.

• omawia znaczenie wybrane­go gruczołu dokrewnego.

• omawia funkcje wskazanych gruczołów dokrewnych.

• wyjaśnia skutki niedoczynno-ści i nadczynności wybranych gruczołów dokrewnych.

15.

Nerwy

• omawia ogólną budowę układu nerwowego, • podaje przykłady odruchów bezwarunkowych i warunko­wych oraz ich znaczenie dla organizmu.

• wskazuje przystosowanie bu­dowy komórki nerwowej do pełnionej funkcji.

• wyjaśnia pojęcie - autono­miczny układ nerwowy, • omawia mechanizm działania odruchu na podstawie sche­matu prostego łuku odrucho­wego.

• wykazuje znaczenie obwodo­wego układu nerwowego w komunikowaniu się organi­zmu ze środowiskiem ze­wnętrznym.

16.

Mózg

• określa położenie mózgowia i rdzenia kręgowego w orga­nizmie człowieka.

• wskazuje na schemacie lub modelu części mózgowia.

• wymienia elementy chronią­ce mózg i rdzeń kręgowy.

• wskazuje położenie ośrod­ków czuciowych i ruchowych w korze mózgowej.

17.

Wzrok

• określa funkcje oka jako na­rządu zmysłu.

• wskazuje na modelu lub planszy części oka, • podaje podstawowe funkcje wskazanych części oka.

• wyjaśnia powstawanie obrazu na siatkówce.

• przedstawia najczęściej wy­stępujące wady wzroku i wskazuje możliwości ich ko­rekty za pomocą soczewek.

18.

Słuch, węch i smak

• określa funkcję ucha jako na­rządu słuchu i równowagi, • wymienia inne narządy zmy­słów i podaje ich rolę.

• wskazuje na modelu lub planszy części składowe ucha, • uzasadnia znaczenie ostrze­gawczej roli zmysłów.

• przedstawia ogólną budowę oraz znaczenie narządów węchu i smaku.

• omawia przebieg fali aku­stycznej w uchu i powstawa­nie wrażeń słuchowych.

19.

Rozmnażanie się

• określa rolę układu rozrod­czego kobiety i mężczyzny.

• wskazuje na planszy roz­mieszczenie narządów roz­rodczych kobiety i mężczyzny.

• określa rolę poszczególnych narządów układów rozrod­czych.

• omawia cykl miesięczny ko­biety.

20.

Rozwój zarodka i płodu

• wskazuje miejsca powstawa­nia gamet męskich i żeńskich.

• omawia drogę, jaką przeby­wają plemniki podążające do komórki jajowej.

• wyjaśnia proces zapłodnienia i powstawania zygoty w dro­gach rodnych kobiety.

• podaje etapy rozwoju zarod­ka i płodu.

21 .C

Etapy życia człowieka

• wymienia etapy rozwojowe człowieka po urodzeniu.

• wykazuje potrzeby człowieka na każdym etapie rozwojo­wym.

• podaje charakterystykę eta­pów rozwojowych człowieka.

• wyjaśnia, na czym polega pełna dojrzałość człowieka (biologiczna, psychiczna i społeczna).

Dział III - Zasady dbałości o własny organizm

22.

Higiena osobista

• wymienia substancje wydala­ne i wydzielane przez skórę, • podaje podstawowe zasady pielęgnacji skóry, włosów, zę­bów i paznokci.

• wskazuje znaczenie czystości odzieży, obuwia, bielizny i otoczenia dla utrzymania zdrowia.

• podaje przykłady ubioru do­stosowanego do pory roku, rodzaju wykonywanej pracy.

• uzasadnia twierdzenie, że przestrzeganie higieny osobi­stej świadczy o kulturze czło­wieka.

23.

Styl życia

• wymienia czynniki składające się na styl życia, • omawia podstawowe zasady zachowania zdrowia.

• proponuje odpowiednie dla siebie formy spędzania wol­nego czasu.

• omawia znaczenie ruchu na świeżym powietrzu, odpo­wiedniego odżywiania, wła­ściwego spędzania wolnego czasu, unikania używek, któ­re szkodzą zdrowiu.

• uzasadnia twierdzenie, że zdrowie w dużej mierze zależy od nas samych.

24.

Składniki odżywcze w pokar­mach

• określa znaczenie odżywiania w życiu człowieka, • wymienia podstawowe grupy składników odżywczych za­wartych w pokarmach, • wskazuje pokarmy będące źródłem poszczególnych składników odżywczych.

• korzysta z tabel i wykresów będących źródłem informacji o zawartości składników od­żywczych we wskazanych pokarmach, • podaje role poszczególnych składników odżywczych w organizmie.

• omawia znaczenie poszcze­gólnych składników odżyw­czych w organizmie.

• omawia rolę wody w organi­zmie człowieka.

25.

Racjonalne odżywianie się

• omawia warunki, jakie po­winny być spełnione podczas przygotowywania i spożywa­nia posiłków, • wskazuje pokarmy nieko­rzystnie wpływające na orga­nizm.

• podaje przykłady jadłospisu uwzględniającego zapotrze­bowanie energetyczne ludzi w różnym wieku, wykonują­cych różne rodzaje pracy.

• podaje, korzystając z tabel, wartości odżywcze różnych artykułów spożywczych.

• uzasadnia zróżnicowanie za­potrzebowania energetyczne­go ludzi w zależności od wieku, płci, rodzaju wykony­wanej pracy.

26.

Choroby człowieka

• wyjaśnia, czym jest zdrowie, a czym jest choroba, • wymienia najważniejsze ro­dzaje chorób występujących w Polsce.

• podaje główne przyczyny zgonów w Polsce.

• podaje ogólną charakterysty­kę chorób zakaźnych, paso­żytniczych, układu krążenia, chorób psychicznych i gene­tycznych.

• określa przyczyny powstawa­nia chorób nowotworowych.

27.

Choroby zakaźne

• wskazuje drogi wnikania czynników chorobotwór­czych do organizmu, • podaje sposoby zapobiegania chorobom zakaźnym.

• wskazuje podstawowe zasady obowiązujące podczas kon­taktu z osobą chorą na cho­robę zakaźną.

• omawia choroby zakaźne pod kątem czynników wywo­łujących chorobę.

• wyjaśnia, w czym przejawia się chorobotwórczość wiru­sów i bakterii.

28.

Choroby pasożytnicze

• wymienia choroby pasożytni­cze i wskazuje możliwości za­pobiegania im.

• podaje podstawowe zasady pozwalające uniknąć chorób pasożytniczych.

• określa, na czym polega cho­robotwórczość pasożytów.

• wykazuje, że choroby inwa­zyjne mają ogólnoświatowe znaczenie.

29.

Pomoc przedmedyczna

• wskazuje możliwości udziela­nia pierwszej pomocy przy złamaniach kości, krwoto­kach, skaleczeniach, omdle­niach, oparzeniach i odmrożeniach.

• omawia wady postawy i spo­soby zapobiegania im.

• wskazuje instytucje prowa­dzące kursy ratownictwa przedmedycznego.

• podaje przykłady profilak­tycznej roli służby zdrowia.

30.

Zdrowie fizyczne, psychiczne i społeczne

• wskazuje codzienne proble­my osób niepełnosprawnych.

• podaje możliwości niesienia pomocy osobom niepełno­sprawnym.

• wyjaśnia pojęcie zdrowia i choroby według definicji WHO.

• analizuje dowolnie wybrane schorzenie pod kątem holi­stycznego ujęcia zdrowia.

31.

Alkohol i nikotyna

• wskazuje sposoby odmawia­nia picia alkoholu i palenia papierosów.

• wskazuje drogi prowadzące do nałogu.

• omawia skutki działania alko­holu i nikotyny na organizm człowieka.

• uzasadnia konieczność za­chowania postawy antyalko­holowej i antynikotynowej.

32.

Narkotyki

• wskazuje zagrożenia dla zdrowia i życia wynikające z zażywania narkotyków, • wskazuje możliwości zacho­wań asertywnych wobec pre­sji otoczenia.

• proponuje sposoby rozłado­wania przygnębienia i apatii bez sięgania po narkotyki.

• wymienia substancje szkodli­we zawarte w narkotykach.

• przedstawia istotę i sposoby powstawania uzależnienia.

Nr lekcji

Temat lekcji

Uczeń na ocenę:

dopuszczający

dostateczny

dobry

bardzo dobry

Dział I - Przyroda Polski

1.

Układy przyrodnicze Polski

• wskazuje na mapie hipsome-trycznej położenie Polski w Europie i na świecie, • na podstawie mapy klima­tycznej określa klimat Polski, • wskazuje roślinność charakte­rystyczną dla Polski na pod­stawie mapy Krajobrazy Polski.

• uzasadnia, że klimat Polski jest przejściowy.

• wykazuje zależność między klimatem Polski a występują­cą na terenie naszego kraju roślinnością.

• omawia wpływ ostatnich zlo­dowaceń na kształtowanie się ekosystemów Polski.

2.

Lasy liściaste

• wymienia warstwy naturalne­go lasu liściastego, • podaje charakterystyczne or­ganizmy poszczególnych warstw lasu.

• wymienia nazwy różnych ro­dzajów lasów liściastych, • omawia zmiany zachodzące w lesie w czterech porach ro­ku.

• wskazuje przystosowania or­ganizmów do życia w po­szczególnych warstwach lasu.

• charakteryzuje grądy, buczy­ny, łęgi i olsy.

3.

Lasy iglaste

• wskazuje na mapie świata obszary występowania lasów iglastych, • wskazuje rodzaje lasów igla­stych.

• określa warunki klimatyczne sprzyjające występowaniu la­sów iglastych.

• wykazuje zależność między klimatem a obszarem wystę­powania lasów iglastych.

• podaje charakterystykę ro­dzajów lasów iglastych, • uzasadnia wpływ lasów igla­stych na żyzność gleby.

4.

Góry

• wymienia cechy klimatu gór­skiego, • wskazuje piętra roślinne wy­różniane w górach.

• podaje przykłady organi­zmów żyjących w poszcze­gólnych piętrach gór.

• omawia przystosowania orga­nizmów górskich do życia w poszczególnych piętrach gór.

• porównuje piętra roślinne Tatr.

5.

Łąki i pastwiska

• wymienia nazwy roślin łąko­wych, • rozpoznaje wśród okazów naturalnych lub na rysunkach pospolite rośliny łąkowe.

• wyjaśnia, dlaczego łąka jest ekosystemem półnaturalnym.

• omawia wpływ zasobów wo­dy na typ powstałej łąki, • podaje różnice między łąką, pastwiskiem i użytkiem zielo­nym.

• omawia zmiany fenologiczne na łące.

6.

Rośliny synantropijne

• podaje przykłady roślin sy-nantropijnych, • rozpoznaje wśród okazów naturalnych lub na rysunkach rośliny synantropijne.

• wskazuje różnorodne strate­gie przetrwania chwastów i roślin ruderalnych, dzięki którym wciąż towarzyszą one człowiekowi.

• podaje charakterystyczne ce­chy pól uprawnych jako mo-nokultur tworzonych przez człowieka, • określa, jakie rośliny są zali­czane do roślin synantropij-nych.

• wskazuje różnice między chwastami a roślinami rude-ralnymi.

7.

Wody słodkie

• wyróżnia strefy jeziora, • podaje nazwy organizmów występujących w poszczegól­nych strefach jeziora, • rozpoznaje pospolite organi­zmy poszczególnych stref je­ziora.

• wskazuje właściwości wody w trzech stanach skupienia, • podaje cechy różniące jezio­ro i rzekę.

• omawia krążenie wody w je­ziorze w ciągu roku, • wskazuje przystosowania or­ganizmów do życia w danej strefie jeziora.

• wykazuje zależność między właściwościami wody a wa­runkami życia w wodzie, • porównuje warunki życia w jeziorze i rzece.

8.

Krainy jezior, puszcz i bagien

• wskazuje na mapie hipsome-trycznej Polski położenie Podlasia, dolin Biebrzy i Na­rwi oraz parków narodo­wych: Narwiańskiego, Biebrzańskiego, Białowieskie­go i Wigierskiego, • omawia charakterystyczne cechy wybranych przez sie­bie parków narodowych.

• określa znaczenie terenów położonych na Podlasiu dla zachowania pierwotnej przy­rody, • omawia walory przyrodnicze Suwalszczyzny.

• określa zasadność utworzenia parków narodowych: Bie­brzańskiego, Narwiańskiego, Białowieskiego i Wigierskie­go, • charakteryzuje, na podstawie różnych źródeł informacji, najpiękniejsze miejsca Podla­sia i Suwalszczyzny, uzasad­niając swój wybór.

• wyjaśnia, dlaczego Białowie­ski Park Narodowy jest wpisa­ny na listę rezerwatów biosfery i Listę Światowego Dziedzictwa Ludzkości.

9.

„Stepy", wyżyny i góry

• wskazuje na mapie hipsome-trycznej Polski położenie Ma­łopolski, Roztocza, Bieszczad oraz parków narodowych: Roztoczańskiego i Biesz­czadzkiego, • omawia charakterystyczne cechy wybranego parku na­rodowego.

• określa znaczenie Roztocza, Małopolski i Bieszczad dla zachowania pierwotnej przy­rody, • omawia walory przyrodnicze Małopolski, Roztocza i Biesz­czad.

• charakteryzuje, na podstawie różnych źródeł informacji, najpiękniejsze miejsca w Ma-łopolsce, Bieszczadach i na Roztoczu, uzasadniając swój wybór.

• omawia zasadność utworze­nia parków narodowych: Roztoczańskiego i Biesz­czadzkiego.

10.

Wielkie niziny i morski brzeg

• wskazuje na mapie hipsome-trycznej Polski Mazowsze, Wielkopolskę, wyspę Wolin, • omawia charakterystyczne cechy wybranych parków na­rodowych.

• omawia walory przyrodnicze Mazowsza, Wielkopolski i wyspy Wolin, • wymienia nazwy roślin i zwierząt oraz rozpoznaje na ilustracjach charakterystyczne organizmy dla parków naro­dowych: Kampinoskiego, Wielkopolskiego i Wolińskie-go-

• charakteryzuje, na podstawie różnych źródeł informacji, najpiękniejsze miejsca w Wielkopolsce, na Mazow­szu i wyspie Wolin, uzasad­niając swój wybór.

• określa zasadność utworzenia parków narodowych: Kampi­noskiego, Wielkopolskiego i Wolińskiego, • wyjaśnia, dlaczego Kampino­ski Park Narodowy jest wpisa­ny na listę rezerwatów biosfery.

Spał II - Przyroda świsM

11.

Biomy

• wskazuje strefy klimatyczne kuli ziemskiej, • podaje przykłady biomów występujących na kuli ziem­skiej.

• Wyjaśnia, co to jest biom.

• omawia przyczyny strefowe­go rozmieszczenia organi­zmów na kuli ziemskiej.

• wykazuje zależność między poszczególnymi biomami.

12.

Wilgotne lasy równikowe

• wskazuje na mapie świata obszary występowania wilgot­nych lasów równikowych, • podaje przykłady organi­zmów żyjących w wilgotnym lesie równikowym.

• wymienia cechy klimatu pa­nującego w wilgotnym lesie równikowym, • omawia przystosowania orga­nizmów do życia w wilgot­nym lesie równikowym.

• charakteryzuje warunki życia w wilgotnym lesie równiko­wym.

• porównuje skład gatunkowy wilgotnych lasów równiko­wych Azji, Afryki i Amazonii, • prezentuje fragmenty literatu­ry opisującej wilgotny las równikowy.

13.

Krainy traw

• wskazuje na mapie świata obszary występowania eko­systemów trawiastych, • podaje przykłady organi­zmów zamieszkujących eko­systemy trawiaste.

• wymienia cechy klimatu ob­szarów, na których występują ekosystemy trawiaste, • omawia przystosowania orga­nizmów do życia wśród traw.

• charakteryzuje warunki życia panujące w ekosystemach trawiastych.

• wykazuje różnorodność orga­nizmów zamieszkujących ekosystemy trawiaste na róż­nych kontynentach, • prezentuje fragmenty literatu­ry opisującej ekosystemy tra­wiaste.

14.

Pustynie

• wskazuje na mapie świata obszary występowania pu­styń, • podaje przykłady organi­zmów zamieszkujących pu­stynie.

• podaje cechy klimatu obsza­rów, na których występują pustynie, • wskazuje przystosowania or­ganizmów do życia na pusty­ni.

• charakteryzuje warunki życia na pustyni.

• wykazuje różnorodność orga­nizmów zamieszkujących pustynie na różnych konty­nentach, • prezentuje fragmenty literatu­ry opisującej pustynie.

15.

Lądy pod lodem

• wskazuje na mapie świata obszary okołobiegunowe, • podaje przykłady organi­zmów zamieszkujących ob­szary okołobiegunowe.

• podaje cechy klimatu ekosys­temów występujących na ob­szarach okołobiegunowych, • wskazuje przystosowania or­ganizmów do życia na obsza­rach okołobiegunowych.

• charakteryzuje warunki życia w ekosystemach leżących na obszarach okołobieguno­wych.

• wykazuje różnorodność orga­nizmów zamieszkujących ob­szary Arktyki i Antarktydy, • prezentuje fragmenty literatu­ry opisującej ekosystemy ob­szarów okołobiegunowych.

16.

Oceany

• wskazuje na mapie świata oceany i podaje ich nazwy, • wymienia nazwy organizmów występujących w morzach i oceanach.

• określa warunki życia w oce­anie.

• wskazuje przystosowania organizmów do życia w oce­anie na różnych głęboko­ściach.

• wskazuje przyczyny zróżnico­wanego rozmieszczenia organizmów w oceanach w pionie i w poziomie.

17.

Rafy koralowe

• wskazuje na mapie świata obszary występowania raf ko­ralowych, • wymienia nazwy organizmów żyjących na rafach koralo­wych.

• wyjaśnia, co to jest rafa kora­lowa, • określa warunki umożliwiają­ce istnienie rafy koralowej.

• omawia zależności występu­jące między organizmami ży­jącymi na rafię koralowej.

• prezentuje fragmenty literatu­ry opisującej życie rafy kora­lowej.

Dział III - Podstawy ekologii

18.

Ekologia

• wyjaśnia, czym się zajmuje ekologia.

• wskazuje praktyczne możli­wości wykorzystywania osią­gnięć ekologii.

• wskazuje zadania stojące przed ekologią.

• wyjaśnia związki między eko­logią a innymi dziedzinami nauki, zwłaszcza ewolucjoni-zmem.

19.

Łańcuch pokarmowy i piramida ekologiczna

• podaje przykłady łańcuchów pokarmowych, • podaje nazwy poszczegól­nych ogniw łańcucha pokar­mowego.

• wyjaśnia, co to jest łańcuch pokarmowy, • podaje przykłady łańcuchów pokarmowych z wybranej biocenozy.

• podaje przykłady łańcuchów pokarmowych z różnych bio­cenoz.

• wskazuje różnice między łań­cuchem pokarmowym a sie­cią pokarmową, • uzasadnia, że ekosystem z rozbudowaną siecią pokar­mową jest trwalszy od tego, w którym występują proste zależności pokarmowe.

20.

Konsekwencje krążenia materii i przepływu energii

• wskazuje proste przykłady obiegu materii i przepływu energii.

• przedstawia krążenie materii na przykładzie obiegu azotu w przyrodzie.

• wskazuje różnice między przepływem energii a krąże­niem materii w ekosystemie.

• wykazuje rolę poszczegól­nych ogniw łańcucha pokar­mowego w procesach krążenia materii i przepływu energii.

21.

Ekosystemy

• podaje przykłady ekosyste­mów, • podaje przykłady sukcesji ekologicznej.

• wyjaśnia, co to jest ekosys­tem, • wyjaśnia, czym jest sukcesja ekologiczna.

• wskazuje różnice między suk­cesją przebiegającą na nagiej skale a sukcesją np. na porę­bie.

• omawia etapy zarastania je­ziora i obszarów leśnych po pożarze.

22.

Populacje

• podaje przykłady populacji z najbliższego otoczenia.

• wymienia charakterystyczne cechy populacji.

• wyjaśnia, czym jest popula­cja.

• omawia cechy populacji na dowolnie wybranym przykła­dzie.

23.

Przyjazne współżycie populacji

• wymienia nieantagonistyczne formy współżycia występują­ce między organizmami, • podaje przykłady symbiozy.

• wyjaśnia, co to jest symbioza.

• omawia nieantagonistyczne formy współżycia występują­ce między organizmami.

• wskazuje różnice między nie-antagonistycznymi formami współżycia organizmów.

24.

Drapieżnictwo

• podaje przykłady drapieżnic-twa, • wskazuje przystosowania bu­dowy organizmów do dra­pieżnego trybu życia.

• wyjaśnia, czym jest drapież­nictwo.

• omawia przykłady drapież-nictwa.

• uzasadnia, że drapieżnictwo ma korzystny wpływ na po­pulację ofiar.

25.

Pasożytnictwo

• podaje przykłady pasożytów zewnętrznych i wewnętrz­nych.

• wyjaśnia, czym jest pasożyt­nictwo.

• wskazuje przystosowania w budowie i fizjologii organi­zmów do pasożytniczego try­bu życia.

• charakteryzuje różnorodne strategie dające szansę prze­trwania pasożyta.

26.

Konkurencja

• wskazuje przykłady konku­rencji o zasoby środowiska.

• wyjaśnia, co to jest konkuren­cja.

• omawia na wybranym przez siebie przykładzie konkuren­cję między organizmami.

• omawia znaczenie konkuren­cji w rozwoju osobnika, po­pulacji i gatunku.

27

Zasoby środowiska a potrzeby organizmu

• podaje przykłady z najbliż­szego otoczenia niekorzystne­go wpływu na organizm nadmiaru danego składnika środowiska.

• wyjaśnia, co to jest zakres to­lerancji organizmu.

• wyjaśnia, co to jest czynnik ograniczający.

• proponuje proste doświad­czenia sprawdzające zakres tolerancji ekologicznej orga­nizmu w stosunku do wybra­nego czynnika środowiska.

28.

Organizm w środowisku

• wskazuje przystosowania or­ganizmów do życia w danym środowisku.

• wyjaśnia, co to są zasoby śro­dowiska.

• wyjaśnia, co to jest nisza eko­logiczna.

• charakteryzuje nisze ekolo­giczne wybranych roślin i zwierząt.

Dział IV - Przewodnik przyrodnika

29.

Formy ochrony przyrody

• wymienia formy ochrony przyrody w Polsce, • rozpoznaje wybrane gatunki chronionych roślin i zwierząt, • wskazuje na mapie Polski po­łożenie parków narodowych i krajobrazowych.

• omawia obszary chronione występujące najbliżej miejsca zamieszkania, • wyjaśnia, dlaczego chroni się przyrodę, i wskazuje różno­rodne formy jej ochrony.

• określa przyczyny ochrony gatunkowej roślin i zwierząt, • podaje charakterystykę wy­branych rezerwatów przyro­dy, parków narodowych i parków krajobrazowych.

• uzasadnia konieczność two­rzenia obszarów chronio­nych, • omawia różnice między po­szczególnymi rodzajami ob­szarów chronionych, • wykazuje różnorodność re­zerwatów przyrody i pomni­ków przyrody.

30.

Kolekcjonowanie roślin

• wyjaśnia, co to jest zielnik, • wskazuje zasady pozyskiwa­nia roślin na okazy zielniko­we.

• omawia różne rodzaje ży­wych kolekcji roślin.

• wskazuje kolejne etapy wy­konywania i opisywania ziel­nika, • uzasadnia konieczność prze­strzegania zasad ochrony przyrody podczas tworzenia zielnika.

• podaje znaczenie tworzenia żywych kolekcji roślin.

31.

Obserwacje zwierząt

• określa zasady prowadzenia obserwacji zwierząt, • podaje przykłady śladów, po których można rozpoznać występowanie zwierząt na danym obszarze.

• podaje różnicę między ślada­mi a tropami zwierząt, • rozpoznaje w terenie lub na ilustracjach ślady, np. żerowa­nia wiewiórki, ptaka drapież­nego.

• omawia ślady i tropy wybra­nych przez siebie zwierząt.

• podaje sposoby wykonywa­nia odlewu tropu.

32.

Turystyka przyrodnicza

• podaje zasady zachowania się obowiązujące podczas wypraw turystycznych, • wskazuje miejsca w najbliż­szej okolicy, które warto zwiedzić, uzasadniając swój wybór.

• określa znaczenie turystyki w życiu człowieka, • wskazuje elementy ekwipun­ku turysty - amatora w zależ­ności od rodzaju wycieczki.

• podaje kolejne etapy organi­zowania wyjazdu turystycz­nego.

• przedstawia propozycję wy­jazdu w ciekawe miejsca w Polsce.

Nr lekcji

Temat lekcji

Uczeń na ocenę:

dopuszczający

dostateczny

dobry

bardzo dobry

1.

Różnorodność życia na Ziemi

• podaje przykłady ekosyste­mów o dużej różnorodności biologicznej.

• określa, na wybranym przy­kładzie, czym jest różnorod­ność gatunkowa.

• podaje przykłady różnorod­ności biologicznej w ekosys­temach naturalnych.

• omawia znaczenie zachowa­nia różnorodności biologicz­nej w przyrodzie.

2.

Człowiek i rośliny

• rozpoznaje i nazywa pospoli­te gatunki dziko rosnących roślin.

• podaje przykłady dziko ro­snących roślin w najbliższym otoczeniu.

• wskazuje możliwości wyko­rzystania przez człowieka dzi­ko rosnących roślin.

• omawia znaczenie dziko ro­snących roślin dla prawidło­wego funkcjonowania ekosystemów naturalnych, np. lasu.

3.

Rolnictwo i leśnictwo

• podaje zmiany zachodzące w krajobrazie pod wpływem rolnictwa, • rozpoznaje pospolite rośliny uprawiane w Polsce i podaje ich nazwy.

• podaje cechy rolnictwa eko­logicznego.

• wskazuje różnice między rol­nictwem intensywnym a rol­nictwem ekologicznym.

• wskazuje ważne etapy w historii rolnictwa,

• omawia zagrożenia wynikają­ce ze współczesnego rolnic­twa (np. rośliny transgeniczne).

4.

Myślistwo i rybołówstwo

• rozpoznaje na rysunkach po­spolite gatunki dziko żyjących zwierząt i podaje ich nazwy, • wymienia nazwy zwierząt, które wymarły.

• określa wpływ człowieka na populacje zwierząt łownych.

• omawia znaczenie dziko ży­jących zwierząt dla prawidło­wego funkcjonowania ekosystemów naturalnych, np. lasu.

• wskazuje ważne etapy w historii łowiectwa,

• określa wpływ rybołówstwa na populacje ryb i ich zwie­rzęcych konsumentów.

5.

Chów i hodowla zwierząt

• podaje przykłady zwierząt gospodarskich i określa ich znaczenie dla człowieka, • omawia podstawowe zasady zachowania się człowieka w stosunku do zwierząt.

• wymienia przepisy prawne określające normy zachowa­nia człowieka w stosunku do zwierząt.

• wskazuje główne różnice między chowem zwierząt a hodowlą.

• podaje przykłady słynnych hodowli zwierząt w Polsce.

6.

Zwierzęta towarzyszące czło­wiekowi

• wymienia zwierzęta towarzy­szące człowiekowi na prze­strzeni dziejów, • omawia podstawowe zasady dbałości o zwierzęta.

• wskazuje motywy otaczania się człowieka zwierzętami.

• omawia relacje: człowiek -zwierzę przyjaciel.

• podaje przykłady literatury opisującej przywiązanie zwie­rzęcia do człowieka.

Dział II -Zagrożenia środowiska

7.

Zagrożenia gleb

• określa rodzaje zagrożeń li­tosfery, • omawia problem śmieci i ich składowania.

• omawia wpływ zanieczysz­czeń litosfery na zdrowie człowieka.

• wskazuje zagrożenia litosfery wynikające z pozyskiwania kopalin przez człowieka.

• omawia zagrożenia litosfery wynikające z nawożenia gle­by i stosowania środków ochrony roślin.

8.

Zagrożenia i ochrona wód słodkich

• wskazuje sposoby wykorzy­stywania wód słodkich przez człowieka.

• podaje przykłady korzystnej i niekorzystnej ingerencji człowieka w wody słodkie.

• omawia wpływ zanieczysz­czeń wody na zdrowie czło­wieka.

• omawia zagrożenia wód słodkich wynikające z działal­ności człowieka.

9.

Zagrożenia mórz i oceanów

• wskazuje znaczenie mórz i oceanów w gospodarce człowieka.

• podaje przykłady korzystnego i niekorzystnego wpływu człowieka na morza i oceany.

• omawia zagrożenia mórz i oceanów wynikających z działalności człowieka.

• na podstawie informacji z prasy i telewizji omawia skutki katastrof tankowców.

10.

Zmiany w atmosferze

• omawia wpływ zanieczysz­czeń atmosfery na zdrowie człowieka.

• wskazuje zagrożenia atmosfe­ry powstałe w wyniku działal­ności człowieka.

• wyjaśnia przyczyny oraz skut­ki efektu cieplarnianego i dziury ozonowej.

• wskazuje wpływ wycinania wilgotnych lasów równiko­wych na skład atmosfery.

Dział III - Czy człowiek zniszczy Ziemię

11.

Człowiek zmienia świat przyrody

• wskazuje zmiany zachodzące w krajobrazie pod wpływem działalności człowieka.

• omawia zmiany zachodzące w krajobrazie najbliższej oko­licy.

• wyjaśnia, na czym polega problem wyczerpywania się zasobów przyrody nieoży­wionej.

• podaje przykłady zaburzeń układów przyrodniczych po­wstałych w wyniku działalno­ści człowieka.

12.

Zagrożenia świata roślin i zwierząt

• podaje przykłady ekosyste­mów niszczonych przez czło­wieka.

• wskazuje przykłady zwierząt i roślin, które niegdyś za­mieszkiwały ziemie polskie.

• wyjaśnia, w jaki sposób dzia­łania człowieka, takie jak osu­szanie terenów, wycinanie lasów, prowadzą do zagroże­nia gatunków roślin i zwie­rząt.

• uzasadnia potrzebę istnienia konwencji międzynarodo­wych regulujących handel dzikimi gatunkami roślin i zwierząt.

13.

Ochrona różnorodności biolo­gicznej

• określa znaczenie ogrodów botanicznych i zoologicznych dla ochrony ginących i zagro­żonych gatunków roślin i zwierząt.

• wskazuje sposoby ochrony różnorodności biologicznej w miejscu jej występowania.

• uzasadnia konieczność ochrony różnorodności biolo­gicznej, • uzasadnia potrzebę istnienia konwencji międzynarodo­wych dotyczących ochrony różnorodności biologicznej.

• wyjaśnia znaczenie banków genów dla zachowania róż­norodności biologicznej.

14.

Ochrona środowiska

• wskazuje problemy związane ze składowaniem i utylizacją odpadów komunalnych.

• podaje możliwości pozyski­wania nowych źródeł energii.

• podaje argumenty za budo­wą i przeciw budowie elek­trowni atomowych.

• uzasadnia potrzebę istnienia konwencji międzynarodo­wych dotyczących redukcji zanieczyszczeń atmosfery.

15.

Kierunki rozwoju ludzkości -drogi do wyboru

• podaje sposoby życia w zgo­dzie z naturą.

• wskazuje aktualne zagrożenia rozwoju ludzkości.

• omawia, czym jest globalizm i antyglobalizm.

• wyjaśnia, na czym polega teoria zrównoważonego roz­woju.

16.

Jak samemu chronić Ziemię?

• wskazuje sposoby zachowań chroniących środowisko w skali lokalnej.

• wskazuje sposoby zachowań chroniących środowisko w skali globalnej.

• podaje przykłady organizacji społecznych działających na rzecz ochrony środowiska i ich główne cele.

• podaje własne propozycje rozwiązań chroniących Zie­mię i jej mieszkańców.

17.

Budowa chemiczna organi­zmów

• wskazuje podstawowe funk­cje białek, tłuszczy i węglo­wodanów w organizmie człowieka.

• wskazuje na podstawie dia­gramów skład chemiczny biosfery, atmosfery, litosfery i hydrosfery.

• omawia skład chemiczny biosfery, atmosfery, litosfery i hydrosfery.

• uzasadnia jedność chemiczną świata żywego.

18.

Białka

• wskazuje skład chemiczny białek.

• wykazuje różnorodność białek,

• omawia enzymatyczną rolę białek.

• wskazuje inne funkcje niż en­zymatyczne spełniane przez białka.

• wyjaśnia biologiczne podłoże różnorodności białek.

19.

Błony biologiczne

• wskazuje na schemacie ko­mórki błony biologiczne, • podaje podstawową budowę błony biologicznej.

• wymienia funkcje błony ko­mórkowej (plazmalemmy), • określa znaczenie błony bio­logicznej.

• wykazuje różnorodność błon biologicznych w komórce.

• ukazuje zależność budowy błony biologicznej od pełnio­nej funkcji.

20.

Budowa komórki jądrowej

• wskazuje budowę komórki roślinnej i zwierzęcej, • wyjaśnia znaczenie jądra ko­mórkowego.

• wskazuje, że chromosomy znajdują się w jądrze komór­kowym.

• wyjaśnia, co to jest chromaty-na i chromosomy.

• omawia rolę chromatyny i chromosomów w komórce oraz w życiu osobnika.

21.

Informacja genetyczna i jej odczytywanie

• wskazuje DNA jako źródło informacji genetycznej, • wymienia etapy syntezy biał­ka.

• wymienia rodzaje RNA i po­daje ich znaczenie w komór­ce.

• wyjaśnia, co to jest kod gene­tyczny.

• wyjaśnia, dlaczego geny za­wierają informację o budo­wie białek, zwłaszcza białek enzymatycznych,

• omawia przebieg syntezy białka w komórce.

22.

Replikacja DNA i mitoza

• wskazuje rolę mitotycznego podziału komórki w rozwoju organizmu.

• określa, co to jest replikacja DNA i dlaczego zachodzi przed podziałem komórki.

• wyjaśnia zasady replikacji

DNA.

• omawia przebieg mitozy.

23.

Mejoza

• wskazuje różnice między mejozą a mitozą.

• wykazuje konieczność reduk­cji ilości materiału genetycz­nego w macierzystych komórkach gamet i zarodni­ków.

• określa znaczenie rekombina­cji genetycznej w powstawa­niu nowych osobników.

• omawia ogólny przebieg mejozy.

24.

Genetyka klasyczna

• wskazuje przykłady, z najbliż­szego otoczenia, dziedzicze­nia cech.

• wyjaśnia podstawowe pojęcia genetyczne: allel recesywny, allel dominujący, heterozygota, homozygota, genotyp, fe­notyp.

• udowadnia pierwsze prawo Mendla.

• wykazuje znaczenie prac Grzegorza Mendla dla roz­woju genetyki.

25.

Krzyżówki genetyczne

• podaje przykłady prostych krzyżówek jednogenowych z dominowaniem zupełnym i niezupełnym.

• wskazuje, jak dziedziczą się grupy krwi u człowieka.

• analizuje krzyżówki jednogenowe z dominowaniem zu­pełnym.

• analizuje krzyżówki jednogenowe z dominowaniem zu­pełnym i niezupełnym.

26.

Mutacje genowe

• wskazuje rodzaje mutacji, • omawia skutki wybranych mutacji genowych.

• wyjaśnia, co to są mutacje.

• określa wartość dostosowaw­czą mutacji dla nowego orga­nizmu.

• uzasadnia, że mutacje są podstawą zmian ewolucyj­nych.

27.

Biotechnologia i inżynieria genetyczna

• podaje przykłady procesów

• wyjaśnia, co to jest inżynieria biotech nologicznych .

genetyczna i biotechnologia.

• wskazuje podstawowe narzę-

dzia inżynierii genetycznej.

• omawia na dowolnie wybra nym przykładzie działalność inżynierii genetycznej i bio­technologii.

28.

Genetyka człowieka

• określa kariotyp człowieka.

• podaje zasadę dziedziczenia płci u człowieka.

• rozpoznaje na schematach chromosomy płci człowieka.

• wyjaśnia znaczenie poznania genomu człowieka.

29.

Choroby genetyczne

• podaje różnice między cho­robami dziedzicznymi a wa­dami wrodzonymi.

• wskazuje przykłady chorób dziedzicznych wywołanych mutacjami genowymi i chro­mosomowymi.

• omawia choroby sprzężone z płcią, • wskazuje możliwości diagno­styki chorób dziedzicznych.

• wyjaśnia, na czym polega terapia genowa.

30.

Organizmy transgeniczne

• wskazuje możliwości wyko­rzystania przez człowieka transgenicznych bakterii, ro­ślin i zwierząt.

• wyjaśnia, co to są organizmy transgeniczne.

• wykazuje pozytywne i nega­tywne znaczenie organizmów transgenicznych.

• wskazuje sposoby otrzymy­wania organizmów transge­nicznych.

31.

Klonowanie organizmów

• prezentuje swoje zdanie na temat wątpliwości etycznych klonowania człowieka.

• wyjaśnia, co to jest klonowa­nie organizmów.

• wskazuje możliwości wyko­rzystania przez człowieka sklonowanych organizmów.

• wyjaśnia, dlaczego współcze­sna biotechnologia może na­ruszać prawa i godność człowieka.

32.

Przyszłość, biologia i ty

• wykazuje wpływ odkryć bio­logicznych na życie człowie­ka.

• wskazuje możliwości dalsze­go kształcenia w kierunkach biologicznych.

• określa rolę medycyny w przyszłości. • ukazuje biologię jako cieka­wą dziedzinę nauki.

• uzasadnia, że biologia jest w fazie intensywnego rozwo­ju.